Pashupatinath Temple

Pashupatinath Temple

परिचय

नेपालको राजधानी काठमाडौ उपत्यकामा, Bagmati River को पूर्व किनारमा अवस्थित Pashupatinath Temple हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त पवित्र स्थल रहेको छ। यो मन्दिर प्रमुख रूपमा Shiva को “Pashupati” (प्राणिमात्रहरुको मालिक) रूपलाई समर्पित छ। (Encyclopedia Britannica)

यस मन्दिरको स्थापत्य, पुराणात्मक कथा, धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक–सांस्कृतिक भूमिका सबैले एकमात्ररुपमा यसलाई नेपालको प्रमुख धार्मिक सम्पदामा परिणत गरेका छन्।

कोले बनायो र कहिले?

मन्दिरको ठ्याक्कै निर्माणकर्ता र समयबारे ऐतिहासिक अभिलेखहरू अस्पष्ट छन्, तर त्यसका बारेमा विश्वास गरिएका तथ्यहरू निम्न छन्:

• मन्दिर रहेको स्थलमा ईसा पूर्व वा प्रारम्भिक कालदेखि पूजा भइरहेको विश्वास गरिन्छ। Britannica अनुसार यसको धार्मिक आधार कम्तीमा पाँचौँ शताब्दी (५00 ईसापूर्वभन्दा पहिले) देखि रहेको उल्लेख छ। 

• इन्स्क्रिप्सन र पुरानो लिच्छवी वंशका अभिलेखका आधारमा, मन्दिरको प्रारम्भिक पत्थरको श्रुति लगभग ४०० ईसापछिको भएको उल्लेख गरिएको छ। (Wikipedia)

• परम्परागत रूपमा अधिकांश स्रोतहरुले भनेर सकेका छन् कि मन्दिरलाई लिच्छवी राजवंशका राजाहरूले (जस्तै Prachanda Deva वा Supuspa Deva) आरम्भिक रुपमा निर्माण वा प्रसार गरेका हुन्। 

• पछिल्ला पुनर्निर्माणहरू मध्ये उल्लेखनीय हो कि मन्दिर हाल रहेको रूप लगभग १६९२ ईस्वी तिर Bhupatindra Malla द्वारा पुनर्निर्मित गरिएको हो भन्ने विवरण पाइन्छ। (Nepal Journals Online)

त्यसकारण, “कसले र कहिले बनायो?” भन्ने प्रश्नको उत्तर यति सरल होइन—यो धेरै चरणमा विस्तार, पुनर्निर्माण र संवर्धन हुँदै आएको धार्मिक संरचना हो।

कसरी कथा छ?

मन्दिरको पौराणिक कथा र मिथक निकै रोचक छन्, जसले यस स्थललाई आध्यामिक गहिराइमा बाँध्छन्।

१. हिरणको रूप लिएका शिव र पार्वती

एक पुराणअनुसार, भगवान शिव र देवी पार्वतीले काठमाडौँ उपत्यकामा रहेको Bagmati नदीको पूर्वी किनारमा हिरण (हँस फैलाउने) जस्तो रूप धारण गरी वनमा रमाउँदै थिए। तर देवताहरूले तिनीहरुलाई खोजेर भेट्टाए र हिरण रूपधारी शिवलाई एक सींगबाट समाते। यस क्रममा शिवले आफ्नो रूप बदल्न बाध्य भए। (Wikipedia)

शिवको एउटा सींग ब्रोक भयो — त्यो सींगलाई लिङ्गको रूपमा पूजित गरिएको थियो। उनले पुन: देवत्व रूप लिएका थिए, तर त्यो लिङ्ग अन्ततः भूमिमा प्रेमले बगेर पुरियो। पछि एक गौ (गाई) ले उक्त भूमिमा दुर्लभ दूध वर्षाउन थाल्यो। गोठालाले त्यस स्थान खोरेर लिङ्ग फेला पारे। त्यसपछि त्यहि स्थानमा मन्दिर निर्माण भयो भन्ने कथा प्रचलित छ। (Nirvana Temples)

२. पशुपतिका अर्थ र महत्व

नाम “पशुपतिनाथ” को अर्थ हो– सबै प्राणी तथा निर्जीव वस्तुको मालिक (पशु + पति)। शिवलाई पशुहरुको संरक्षकको रूपमा प्रतिष्ठित गरिन्छ। यसैले यस मन्दिरलाई “प्राणिमात्रहरुको अधिपति शिव” को रूपमा पूजा गरिन्छ। (My Pride Nepal)

३. कालक्रममा मन्दिरको विकास

मन्दिरको आरम्भिक संरचना साधारण लिङ्गमय देवालय जस्तै थियो — पछि राजा सुुपुस्पदेवले पाँच तल्ले मन्दिर निर्माण गरेको भनिन्छ। (Holy Shrines)

पछि मन्दिरलाई विभिन्न राजा–मल्लवंशहरुले संवर्धन, मर्मत-सम्भार र विस्तार गरेका छन्। उदाहरणका लागि राजा शिवदेव (१०९९–११२६ ई ) ले पुनर्निर्माण गराएका थिए। (Everest Summit Treks)

मर्मतको क्रममा विशेष समस्या थियो—सुँगुर (कीराहरू) र प्राकृतिक प्रकोपले मन्दिर ध्वस्त हुने अवस्थामा पुगेको थियो। अन्ततः १७औँ शताब्दी अन्त्यतिर पुनर्निर्माण गरिएको हो। (Nepali Sansar)

धार्मिक–सांस्कृतिक महत्व

• यो मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि सर्वाधिक पवित्र श्राइनमध्ये पर्दछ, विशेष गरी शिवका भक्तहरूको लागि। Britannica अनुसार यो स्थल “नेपालकै सबैभन्दा पवित्र हिन्दू मन्दिर” मानिनेछ। (Encyclopedia Britannica)

• मन्दिर परिसरमा केवल हिन्दू धर्मावलम्बीले प्रवेश गर्न पाउँछन्, विशेषतः अन्तर्य क्षेत्र (inner sanctum) मा। (Wikipedia)

• मन्दिर परिसरले नियमित रूपमा क्रिया-कर्म, पूजा, आरती र बलिदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्दछ।

• विशेष उत्सव जस्तै Maha Shivaratri मा यहाँ लाखौँ भक्तहरु जम्मा हुन्छन्। (My Pride Nepal)

• मन्दिर क्षेत्रलाई १९७९ मा UNESCO को विश्व सम्पदा सूचीमा छ भन्ने मान्यता प्राप्त छ। (My Pride Nepal)

स्थापत्य र परिसर

• मन्दिर मुख्य रुपमा नेपाल–देशीय पायोगा शैली (पागोडा शैली) मा बनेको छ, जहाँ दुईतल्ले सुनिएको छत, चाँदीले ढाकिएका ढोका, र काठ र पत्थरको उत्कृष्ट नक्काशी देखिन्छ। (Wikipedia)

• परिसरमा ५०० भन्दा बढी अन्य साना मन्दिर, आश्रम, स्मारक र शमसान घाटहरु रहेका छन्। (Encyclopedia Britannica)

• Bagmati नदीको किनारमा रहेको हुँदा यहाँ हिन्दू अन्त्य-संस्कार (शवदाह) को लागि गाउँ महार्थ पनि रहेको छ, जसले जीवन र मृत्युको चक्रको प्रतीक प्रस्तुत गर्दछ। (Encyclopedia Britannica)

निष्कर्ष

Pashupatinath Temple केवल एक मन्दिर मात्र होइन—यो हजारौँ वर्षदेखिको विश्वास, धार्मिक अभ्यास, सांस्कृतिक सम्पदा र समाजको आध्यात्मिक धरोहर हो। यसको निर्माण र विकास नेपालको इतिहास र धार्मिक चिन्तनसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ।

यदि चाहानुहुन्छ भने, म यो मन्दिरसँग सम्बन्धित पुराण-वृत्तान्त (लिगन्दरिका कथा), प्रत्येक राजा-कार्यक्रमको विस्तृत समयरेखा, र स्थापनाकालीन अभिलेखहरू पनि खोजेर दिन सक्छु। के गर्ने चाहन्छु?